Dziedziczenie nieruchomości w Hiszpanii – dlaczego brak testamentu to pułapka

Málaga. (Foto: Ramon Karolan/PEXELS)

Kupiłeś mieszkanie w Alicante, dom w Andaluzji albo apartament na Costa Blanca. Formalności masz za sobą, NIE w kieszeni, klucze na stole. I wtedy pojawia się pytanie, które większość właścicieli odkłada na później: co stanie się z tą nieruchomością, kiedy Ciebie zabraknie?

W polskich grupach o Hiszpanii krąży na ten temat sporo półprawd. Że „Hiszpanie zabiorą dwie trzecie". Że „małżonek nic nie dostanie". Że „wystarczy polski testament". Każde z tych zdań jest częściowo prawdziwe i właśnie dlatego jest tak mylące. Poniżej — jak to wygląda naprawdę, ze wskazaniem konkretnych przepisów.

Przeczytaj także: Co najbardziej wpływa na cenę ubezpieczenia samochodu w Hiszpanii? Ekspert odpowiada

Skąd bierze się „mit jednej trzeciej"

Hiszpański Kodeks Cywilny (Código Civil, art. 806 i nast.) opiera się na sztywnym systemie zachowku — legítima. To nie jest, jak w Polsce, roszczenie pieniężne o wyrównanie. To część majątku, którą spadkodawca musi przekazać określonym osobom.

Podział wygląda tak:

Podział spadku wg hiszpańskiego Kodeksu cywilnego

Część spadku	Udział	Kto dostaje i na jakich zasadach
Legítima estricta zachowek ścisły	1/3	Obowiązkowo dla dzieci i zstępnych, w równych częściach. Nie możesz tego zmienić.
Mejora część polepszająca	1/3	Również dla zstępnych, ale możesz nią różnicować ich udziały — np. dać więcej jednemu dziecku.
Libre disposición część swobodna	1/3	Rozporządzasz dowolnie — tu możesz wpisać kogo chcesz, w tym małżonka.

Uwaga na małżonka. Przy istniejących dzieciach małżonek nie dziedziczy własności — otrzymuje wyłącznie dożywotnie użytkowanie (usufructo) jednej trzeciej spadku. Może mieszkać w nieruchomości, ale nie jest jej właścicielem i nie może jej sprzedać.

Podstawa: Código Civil, art. 806 i nast. W Katalonii, Aragonii, Nawarze, Kraju Basków, Galicji i na Balearach obowiązują odrębne prawa regionalne (derechos forales) z innymi zasadami zachowku.

Czyli: dwie trzecie majątku jest zarezerwowane dla dzieci, a Ty swobodnie rozporządzasz tylko jedną trzecią. Małżonek, przy istniejących zstępnych, nie dostaje własności — otrzymuje jedynie dożywotnie użytkowanie (usufructo) jednej trzeciej spadku. Może więc mieszkać w domu, ale nie jest jego właścicielem i nie może go sprzedać.

To jest realny problem. Zwłaszcza w rodzinach patchworkowych, przy dzieciach z pierwszego małżeństwa albo przy relacjach, które — delikatnie mówiąc — nie są bezkonfliktowe.

Rozwiązanie: unijne rozporządzenie spadkowe

Od 17 sierpnia 2015 r. obowiązuje rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 (tzw. Bruksela IV). Zmienia ono zasady gry na dwa sposoby.

Przeczytaj także: Hiszpania zmienia zasady dostępu do opieki zdrowotnej. Co oznacza reforma i kiedy warto wykupić prywatne ubezpieczenie?

Zasada domyślna (art. 21): dla całości spadku właściwe jest prawo państwa zwykłego pobytu spadkodawcy w chwili śmierci — nie prawo państwa, w którym leży nieruchomość. Mieszkasz na stałe w Polsce, a w Hiszpanii bywasz sezonowo? Wtedy do całego spadku, także do hiszpańskiego mieszkania, zastosowanie ma prawo polskie. Przeniosłeś się do Hiszpanii na dobre — właściwe będzie prawo hiszpańskie.

Wybór prawa (art. 22): możesz w testamencie wskazać prawo państwa swojego obywatelstwa. Jako obywatel Polski masz prawo poddać swój spadek prawu polskiemu — i tym samym wyłączyć hiszpańską legítimę. W jej miejsce wchodzi polski zachowek z art. 991 Kodeksu cywilnego, czyli roszczenie pieniężne, a nie udział w rzeczy. Praktyczna różnica jest ogromna: możesz przekazać całą nieruchomość małżonkowi, a dzieci zachowują jedynie prawo do spłaty.

To najważniejsza rzecz, którą możesz zrobić dla swoich bliskich. I trzeba to zrobić świadomie — wybór prawa musi być wyraźny albo wynikać jednoznacznie z treści rozrządzenia.

Trzy pułapki, o których się nie mówi

1. Wybór prawa dotyczy całego spadku, nie tylko Hiszpanii. Często słyszy się radę: „napisz hiszpański testament i poddaj hiszpański majątek prawu polskiemu". To skrót myślowy, który potrafi zaszkodzić. Rozporządzenie 650/2012 przyjmuje zasadę jednolitości statutu spadkowego — wybrane prawo obejmuje całość spadku, a nie wybraną nieruchomość. Nie da się „pociąć" spadku na kawałki i dla każdego wybrać innego prawa. Jeśli masz testament w Polsce i drugi w Hiszpanii, muszą być ze sobą spójne, inaczej ryzykujesz, że jeden odwoła drugi.

Przeczytaj także: Jak sprawdzić, czy zmarły krewny w Hiszpanii miał polisę na życie?

2. Hiszpania to nie jedno prawo spadkowe. Obok kodeksu ogólnego funkcjonują prawa regionalne (derechos forales): Katalonia, Aragonia, Nawarra, Kraj Basków, Galicja, Baleary. Zasady zachowku różnią się tam radykalnie — w Katalonii legítima to jedynie 1/4 wartości spadku i ma charakter wierzytelności, w Nawarze jest niemal symboliczna. Jeżeli przeprowadziłeś się na stałe do Barcelony, Twoja sytuacja spadkowa wygląda zupełnie inaczej niż w Maladze.

3. Wybór prawa polskiego nie zmniejsza hiszpańskiego podatku. To najczęstsze i najkosztowniejsze nieporozumienie. Rozporządzenie 650/2012 reguluje prawo cywilne, a wprost wyłącza sprawy podatkowe. Nieruchomość położona w Hiszpanii zawsze podlega hiszpańskiemu podatkowi od spadków i darowizn (Impuesto sobre Sucesiones y Donaciones), niezależnie od tego, czyje prawo stosujemy do samego dziedziczenia.

Podatek: terminy, które biegną szybciej, niż myślisz

6 miesięcy od dnia śmierci na złożenie deklaracji i zapłatę podatku. Termin można jednorazowo przedłużyć o kolejne 6 miesięcy, ale wniosek trzeba złożyć w ciągu pierwszych 5 miesięcy. Po terminie — odsetki i sankcje.

Spadkobiercy nierezydenci rozliczają się co do zasady przez modelo 650 w administracji państwowej (AEAT), nie w urzędzie wspólnoty autonomicznej.

Po wyroku TSUE w sprawie C-127/12 i zmianach wprowadzonych ustawą 11/2021 nierezydenci mogą stosować ulgi i bonifikaty wspólnoty autonomicznej, z którą sprawa ma najściślejszy związek — zwykle tej, w której leży nieruchomość. To potrafi obniżyć podatek o kilkadziesiąt procent, bo różnice między regionami (np. Andaluzja, Madryt, Walencja) są dramatyczne. Warto sprawdzić, czy nie przepłaciłeś w przeszłości — nadpłacony podatek bywa odzyskiwalny.

Przeczytaj także: Ubezpieczenie na życie przy hipotece w Hiszpanii – wybór czy obowiązek?

Osobno rozlicza się plusvalía municipal — gminny podatek od wzrostu wartości gruntu, także w terminie 6 miesięcy.

Do tego dochodzi rzecz brutalnie praktyczna: podatek trzeba zapłacić, zanim nieruchomość przejdzie na spadkobierców i zanim będzie można ją sprzedać. Bliscy muszą więc znaleźć gotówkę, zanim odziedziczą aktywo.

Dlaczego hiszpański testament ma sens, nawet jeśli masz polski

Testament sporządzony przed hiszpańskim notariuszem (testamento abierto) kosztuje zwykle kilkadziesiąt euro i zajmuje jedną wizytę. W zamian daje trzy rzeczy:

Wpis do Registro General de Actos de Última Voluntad w Madrycie. Po śmierci wystarczy zaświadczenie z tego rejestru, żeby ustalić, że testament istnieje i u którego notariusza go złożono. Bez tego wpisu rodzina szuka po omacku.

Brak konieczności tłumaczeń przysięgłych i apostille. Polski testament notarialny działa w Hiszpanii, ale wymaga apostille, tłumaczenia przysięgłego i często dodatkowej opinii prawnej o treści prawa polskiego. To miesiące i realne koszty — w momencie, gdy równolegle biegnie sześciomiesięczny termin podatkowy.

Możliwość precyzyjnego opisania nieruchomości — numer w Registro de la Propiedad, referencja katastralna, udział we współwłasności. Notariusz w Hiszpanii zna te realia i sformułuje zapis tak, żeby wpis do księgi przeszedł bez uwag.

Sprawdź Oferty dla Siebie: Ubezpieczenie Zdrowotne w Hiszpanii  

Alternatywą lub uzupełnieniem jest europejskie poświadczenie spadkowe (art. 62 i nast. rozporządzenia 650/2012) — dokument uznawany we wszystkich państwach członkowskich bez legalizacji.

Plan działania w pięciu krokach

Ustal swój zwykły pobyt. Gdzie realnie mieszkasz, płacisz podatki, masz centrum interesów życiowych? To przesądza o prawie właściwym, jeśli nie dokonasz wyboru.

• Zdecyduj, czy chcesz prawa polskiego. Jeżeli zależy Ci na zabezpieczeniu małżonka — najczęściej tak.
• Sporządź testament u hiszpańskiego notariusza, obejmujący majątek w Hiszpanii, z wyraźnym wyborem prawa polskiego dla całości spadku.
• Zsynchronizuj go z testamentem polskim. Dwa niespójne dokumenty to gorsza sytuacja niż jeden.
• Policz podatek zawczasu. Sprawdź stawki i ulgi w konkretnej wspólnocie autonomicznej i zastanów się, z czego bliscy sfinansują zobowiązanie w ciągu pół roku.

Najczęstsze pytania

Mieszkam w Polsce, mam mieszkanie w Hiszpanii. Czy hiszpański zachowek mnie w ogóle dotyczy?
Co do zasady nie — przy zwykłym pobycie w Polsce właściwe jest prawo polskie dla całości spadku. Problem w tym, że „zwykły pobyt" ustala się dopiero po śmierci, na podstawie okoliczności faktycznych. Wyraźny wybór prawa w testamencie usuwa tę niepewność.

Czy hiszpański testament unieważni mój polski?
Zależy od jego treści. Dlatego oba dokumenty powinny powstawać w porozumieniu — typowo hiszpański testament zawiera klauzulę ograniczającą go do majątku w Hiszpanii i wyraźnie nie odwołującą wcześniejszych rozrządzeń.

Czy darowizna za życia to lepsze rozwiązanie?
Bywa, ale ma własne konsekwencje podatkowe — po stronie obdarowanego podatek od darowizn, po stronie darczyńcy potencjalny podatek od zysku kapitałowego. To wymaga policzenia w konkretnym przypadku, a nie ogólnej rekomendacji.

Przeczytaj także: Ubezpieczenie domu przy wynajmie w Hiszpanii

Ile mamy czasu po śmierci bliskiej osoby?
Sześć miesięcy na podatek. Zaświadczenie o zgonie, wypis z rejestru ostatniej woli, NIE dla każdego spadkobiercy, akt przyjęcia spadku u notariusza, deklaracja podatkowa, wpis do księgi wieczystej. Przy dokumentach z zagranicy to termin napięty.

Co zrobić teraz

Jeśli masz nieruchomość w Hiszpanii i nie masz hiszpańskiego testamentu z wyborem prawa — to jest rzecz, którą warto załatwić przy najbliższej wizycie. Wizyta u notariusza to jedno popołudnie. Postępowanie spadkowe bez testamentu potrafi ciągnąć się latami i kosztować wielokrotnie więcej.

Pomagamy przejść przez to od strony polskiej i hiszpańskiej jednocześnie: analiza sytuacji rodzinnej i majątkowej, projekt testamentu, koordynacja z notariuszem w Hiszpanii, wyliczenie podatku w konkretnej wspólnocie autonomicznej. Napisz do nas — pierwsza rozmowa pozwoli ustalić, czy w Twoim przypadku w ogóle jest problem do rozwiązania.

Materiał ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej ani podatkowej. Przepisy hiszpańskie różnią się między wspólnotami autonomicznymi, a skutki zależą od indywidualnej sytuacji. Przed podjęciem decyzji skonsultuj się z prawnikiem lub doradcą podatkowym.